مسجد کبود تبریز مظهر هنر اسلامی

مسجد کبود تبریز مظهر هنر اسلامی

مسجد کبود

مسجد کبود از مسجدهای تاریخی ایران در تبریز است. این مسجد طبق کتیبه سردر آن در سال ۸۴۵ هجری شمسی بنا شده است. تنوع و ظرافت کاشیکاری و انواع خطوط به کار رفته در آن و به خصوص رنگ لاجوردی کاشیکاری‌های معرق آن سبب شده است که به فیروزه اسلام شهرت یابد.

سبک معماری این بنا به شیوه آذری است. آجر از مصالح اصلی به کار رفته در این بنا است. مسجد کبود دارای صحن مربع شکلی است که حوضی برای وضو در آن قرار دارد و شبستان‌هایی برای پناهگاه مستمندان و درس خواندن در آن وجود دارد. سردر اصلی این مسجد که با کاشیکاری‌های معرق تزیین شده است، کتیبه‌ای دارد به خط رقاع که به سال 870 قمری نصب شده است.

معماری مسجد والاترین مظهر هنر اسلامی است؛ زیرا وسیله‌ای برای تجسم کلام وحی است و به هنرهای دیگر صورت و معنای زیبا می‌بخشد. نقوش اسلیمی یا هندسی حتی بیش از خطی زیبا برای آرایش سطوح اشیای مختلف از سفالینه‌ها و ظروف فلزی گرفته تا دیوارهای مساجد بزرگ کاربرد داشته‌اند. تصاویر حیوانی و انسانی نیز آمیخته با عناصر تزیینی و به شیوه چکیده نگاری بر صفحه کتاب‌ها و قالی‌ها و بر روی اشیای کوچک و بزرگ ظاهر شده‌اند؛ اما مجسمه همه جانبی پدیده‌ای بسیار نادر در سراسر هنر اسلامی است.

هنرمند مسلمان در ترکیب بندی کار خود به هیچ عنصری بیش از حد مطلوب اهمیت نمی‌دهد. بدین سان لذت بصری از تأثیر عمومی عناصر حاصل می‌آید و نه از جزئیات خاص.  درحقیقت کیفیت انتظام کلی طرح است که حس هماهنگی را در بیننده برمی‌انگیزد. طراح با وسواس زیاد تمام سطح را با نقش‌ها می‌پوشاند و برای اجتناب از آشفتگی ناشی از ازدحام عناصر اصل تقارن را به کار می‌گیرد.

قرینه سازی به او امکان می‌دهد که اجزای متناظر را به حالت تعادل درآورد. کاربست آگاهانه این اصول که همواره با مهارت فنی توأم است، آرامشی چشمگیر در طرح‌های پیچیده و سرشار از رنگ ایجاد می‌کند. هنرمند مسلمان شیفتگی به نور و رنگ و شعور هماهنگ کردن رنگ‌ها را همه جا در کار خود آشکار می‌سازد. جلوه نقوش حجاری و گچ بری در تباین نور و سایه دو چندان می‌شود.

رنگ و جلای کاشی‌های مناره و گنبد و دیوار، چشم را می‌نوازد. فام‌های درخشان لعاب سفالینه‌ها در دیگر هنرهای جهان بی‌نظیرند. رنگ بندی قالی‌ها و منسوجات و تذهیب کتاب‌ها نیز از کیفیتی عالی برخوردارند؛ ولی شاید غنیترین هماهنگی رنگی را بتوان در نگارگری ایرانی دید؛ جایی که کارکردهای تزیینی و بیانی رنگ‌ها به هم می‌آمیزند.

نویسنده: غلامحسین فرشادی

منبع: شماره 217 مجله آزمون

درباره نویسنده

محسن خسروجردی